Psikanaliz Nedir? Freud’dan Lacan’a

Freud'un kurucu iddiası basittir ve sonuçları ağırdır: kişi kendi evinin efendisi değildir. Düşünce, seçim ve belirtiler, öznenin erişemediği bir alan tarafından belirlenir. Freud bu alanı bilinçdışı (das Unbewusste) olarak adlandırdı ve ona ulaşmanın yollarını rüyalarda, dil sürçmelerinde, şakalarda ve belirtilerde aradı.

İlk dönem topografik model bilinçdışı, bilinçöncesi ve bilinç ayrımını kurar. 1923'te ikinci topografya ile birlikte İd, Ego ve Süperego yapısı devreye girer. Bu iki model birbirinin yerini almaz; farklı sorulara cevap veren iki farklı kesittir.

Yöntem olarak serbest çağrışım, analizandan aklına geleni eleştirmeden söylemesini ister. Sansürün gevşediği bu konuşma içinde bastırılmış olan, kendi mantığıyla yüzeye çıkar. Rüyaların Yorumu'nda geliştirilen yoğunlaştırma ve yer değiştirme mekanizmaları, bu mantığın adlarıdır.

Aktarım (Übertragung), analizanın geçmiş ilişkilerine ait duygulanım ve arzuları analiste yöneltmesidir. Freud başlangıçta bunu bir direnç olarak gördü; sonrasında analizin en güçlü aracı olduğunu kabul etti. Çünkü aktarım, geçmişin anlatılmasını değil, seans odasında yeniden yaşanmasını sağlar.

Karşı-aktarım ise analistin analizana yönelik kendi bilinçdışı tepkileridir. Çağdaş klinik, karşı-aktarımı bir kusur olarak değil, üzerinde çalışılması gereken bir bilgi kaynağı olarak ele alır. Bu nedenle analistin kendi analizi ve düzenli süpervizyonu, mesleğin kurucu koşullarıdır.

Jacques Lacan, "Freud'a dönüş" çağrısıyla psikanalizi ego psikolojisinin uyum sağlatıcı yorumundan ayırdı. Temel önermesi şudur: bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır. Bu, bilinçdışının içgüdüsel bir depo değil, gösterenler arası bir düzenek olduğu anlamına gelir.

Lacan'ın üç kaydı — İmgesel, Simgesel ve Gerçek — psikanalitik deneyimi okumanın çerçevesini kurar. Ayna evresi, çocuğun kendi bütünlüklü imgesiyle özdeşleşerek bir ben kurmasını, yani yabancılaşmanın kurucu anını anlatır.

Büyük Başka (le grand Autre), öznenin kendisini içinde bulduğu dil ve yasa alanıdır — konuşulan dilin, kültürün ve arzunun adreslendiği yerin adı. Arzu (désir), Lacan'da bir ihtiyacın karşılanması değil, talebin dile girişinden geriye kalan artıktır. Jouissance ise haz ilkesinin ötesine geçen, acıyla iç içe geçmiş bir doyum kipini adlandırır.

Lacancı klinikte tanı, belirti listelerine değil, öznenin dille ve Başka'yla kurduğu ilişkinin yapısına bakar: nevroz, psikoz ve sapkınlık üç ayrı yapı olarak ele alınır.

Klasik psikanaliz, haftada birkaç seans ve genellikle divan kullanımıyla yürütülen yoğun bir süreçtir. Psikanalitik psikoterapi ise aynı kuramsal çerçeveyi daha seyrek ve yüz yüze bir düzenekte kullanır. Aradaki fark bir kalite farkı değil, çerçeve farkıdır.

Her iki durumda da çalışma açık uçludur ve belirtinin hızla ortadan kalkması hedeflenmez. Amaç, analizanın kendi arzusuyla ve kendi tarihiyle başka türlü bir ilişki kurabilmesidir.